Bu makalede, Altın Orda’nın İslamlaşma sürecini, yerel inanç sistemleriyle olan diyalektik mücadelesini ve bu mücadelenin sembol ismi olan Baba Tükles efsanesini, tarihsel ve folklorik kaynaklar ışığında derinlemesine inceleyeceğiz.
En meşhur menkıbe, Baba Tükles’in bir gölün veya nehrin üzerinde yürüyerek, karşı kıyıda bekleyen putperest bir Kıpçak beyini İslam’a davet etmesidir. Bey, bu mucize karşısında şaşırır, ancak yine de eski inancını bırakmak istemez. Bunun üzerine Baba Tükles, “Benim Tanrım suyun üzerinde yürütür, senin putların ne yapabilir?” diye sorar. Bunun üzerine beyin putları yere düşer ve kırılır. Bu menkıbe, aslında yerel din ile İslam arasındaki “güç gösterisi” dinamiğini mükemmel bir biçimde özetler.
Aşağıda, bu akademik çalışmayı ve konuyu kapsayan bir deneme taslağı yer almaktadır: Altin Orda-da Islamlasma ve Yerel Din- Baba Tuk...
Baba Tükles’in, özellikle Nogay ve Tatar geleneklerinde soylu bir ata figürü olarak konumlandırılması. 3. Yerel Din ve İslam’ın Karşılaşması
Not: Okuyucuların dikkatine, “Baba Tükles” ile ilgili detaylı menkıbelere Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi’nin ilgili ciltlerinde ve Muhammed b. Hindûşâh Nakhchivani’nin “Müntahab-ı Tarih-i” eserinde rastlamak mümkündür. Aşağıda, bu akademik çalışmayı ve konuyu kapsayan bir
Baba Tükles’in, bugün kadar uzanan geniş bir coğrafyada, Alevi-Bektaşi geleneğinde ve halk inancında yaşadığını söylemek yanlış olmaz. O, resmi tarihin yazmadığı, sessiz ve derin bir dönüşümün kahramanıdır.
İslamlaşma sürecinin asıl kırılma noktası (1313-1340) dönemidir. Özbek Han 'ın İslam'ı kabulüyle din, bir "saray tercihi" olmaktan çıkıp devletin resmi kimliği haline gelmiştir. Bu dönemde İslamiyet'in yayılmasında tasavvufi zümreler, özellikle Yeseviyye ve Kübreviyye tarikatları hayati rol oynamıştır. Dervişler, bozkırın her yanına dağılarak İslam'ı yerel kültürle harmanlayan bir dille halka anlatmışlardır. Efsanevi Bir Figür: Baba Tükles sadece kılıçların değil
Baba Tüklis, İslam’ı yerel bir masal gibi, bozkırın diliyle anlattı. O günden sonra Altın Orda, sadece bir imparatorluk değil; Doğu’nun hikmetiyle Batı’nın gücünü birleştiren dev bir İslam kalesi haline geldi. Halk, atalarının ruhunu bu yeni nurun içinde buldu; göçebelerin çadırlarında artık "Allah" kelamı, en az bir atın hızı kadar doğal ve güçlü yankılanmaya başladı.
Göklerin uçsuz bucaksız maviliği altında, Altın Orda topraklarında rüzgar bu kez farklı esiyordu. Bozkırın kadim ruhları ile çöllerden gelen yeni nurlar, İdil Nehri’nin kıyılarında karşı karşıyaydı. Bu, sadece kılıçların değil, gönüllerin de hikayesiydi.
Rivayete göre, Altın Orda topraklarına gelen dervişler grubunda yer alan Baba Tükles, göçebe Türkler arasında İslam’ı yaymak için şu yöntemleri kullanmıştır:
Tarihî kaynaklarda ve halk anlatılarında (özellikle Çengiznâme ve Umdetü'l-Ahbâr gibi eserlerde) Özbek Han'ın İslam'ı kabulü, (Şeyh Necibeddin) adlı bir sufi azizinin gerçekleştirdiği bir mucizeyle ilişkilendirilir.